Nederland bouwt "halfhoge dijken" tegen de volgende pandemie. Dat was het laatste punt van de laatste getuige van de parlementaire commissie corona. Na zo'n 150 uur praten met 47 mensen zitten de openbare verhoren erop.

Negen weken lang bood de commissie een kijkje onder de motorkap tijdens de coronacrisis. Voor elk verhoor zei de voorzitter het weer in zijn inleiding dat hij wilde "leren voor een eventuele volgende pandemie of langdurige crisis". Grote onthullingen zijn er niet gedaan, maar lessen zijn zeker te trekken.

Het ging veel over de besluitvorming. Bijvoorbeeld of het kabinet wel naar verschillende geluiden luisterde. Er was in ieder geval het Outbreak Management Team, waar erg goed naar werd geluisterd. "De medische adviezen waren een kompas, die waren leidend", zei oud-premier Rutte.

Meervoudig

Maar gaandeweg de crisis kwamen andere facetten naar voren: eenzaamheid, leerachterstanden, mentale gezondheid. "Een meervoudige crisis", zei oud-SCP-directeur Kim Putters.

Veel sociale en maatschappelijke gevolgen waren heus bekend, zeiden meerdere getuigen. Maar ze waren moeilijker te vatten in harde cijfers en hadden een minder structurele plek aan tafel. Dat kan beter, lijkt een onafwendbare conclusie.

Oud-LAKS-voorzitter Nienke Luijckx over gevolgen voor jongeren:

Er werd veel gesproken over de zwaarste maatregelen: de avondklok en de schoolsluitingen. Bij iedereen die ermee te maken had gehad, lagen ze zwaar op de maag en binnen het kabinet werd er flink over gediscussieerd, zo bleek.

"Voor een deel van de dag maak je van de samenleving een soort gevangenis", zei de Bossche burgemeester Jack Mikkers over de avondklok. Minister Ferd Grapperhaus "had grondrechtelijke problemen" met de maatregel, maar moest zijn "gespierde tegenzin" laten varen.

Drie keer dicht

Schoolsluitingen voelden elke keer "als een nederlaag", zei onderwijsminister Arie Slob daarover. "Kansenongelijkheid nam toe", zei Paul Rosenmöller, oud-voorzitter van de VO-raad, erover. "Kinderrechten zijn zeker geschonden", zei kinderombudsvrouw Magrite Kalverboer. Toch gingen gingen de scholen drie keer dicht.

We hebben kinderrechten ondergeschikt gemaakt, zei Kalverboer:

Bij kabinetsleden die over dergelijke maatregelen gingen, was vaak te horen dat het niet anders kon. "Uiteindelijk ging het om vraagstukken over leven en dood", zei oud-minister Hugo de Jonge. Het ging om ic-capaciteit, om het voorkomen van code zwart. 'Bergamo', naar de Italiaanse stad waar ziekenhuizen het niet aankonden, was het schrikbeeld.

Het is niet te verwachten dat de commissie oordeelt wie er nou meer gelijk had in dit soort afwegingen. De waarde zit erin dat door de verhoren "openbaar is gemaakt hoe ingrijpende besluiten tot stand zijn gekomen", zei voorzitter Daan de Korte vandaag na het laatste verhoor.

Tunnelvisie

Wie die weging nou precies maakte was ook onderwerp van gesprek. Mocht iedereen wel meepraten? Volgens Mona Keijzer, voormalig staatssecretaris van Economische Zaken, ging het om "een klein clubje mannen" dat alles bepaalde. "Samen met Ferd tegen de rest, heerlijk", appte Rutte aan De Jonge.

"Tunnelvisie", oordeelde Keijzer, die zich niet gehoord voelde. Nee, het was "standvastigheid", zei De Jonge.

Nederland is door het oog van de naald gekropen, zei Rutte:

Oud-minister Carola Schouten had een suggestie voor de toekomst. Laat de crisisstand eerder los, als dat kan. Volgens haar moet je verschillende periodes beter onderscheiden. "Past de aanpak nog bij deze fase?", is dan vaker de vraag.

Rutte stelde voor om "los van de druk van besluitvorming" fundamenteler te kijken of er nog in de juiste richting wordt gedacht. Ongetwijfeld komt de commissie met een aanbeveling hierover.

Wappie

In de verhoren was veel ruimte voor mensen die überhaupt vonden dat er niet in de juiste richting werd gedacht. Critici als Maurice de Hond vonden dat ze niet goed zijn gehoord. Kritische denkers werden "totaal genegeerd", zei hij.

Beleidsmakers uit die tijd waren het daar niet per se mee eens, maar vonden wel dat andersdenkenden minder weggezet hadden moeten worden. Zo zei oud-NCTV Pieter-Jaap Aalbersberg dat hij spijt had van de term "wappie". "Dan heb je geen gesprek meer."

Spaghettibrij

Ook was meermaals te horen dat het goed was geweest om dilemma's beter te schetsen. Dus niet: dit is de maatregel en daar moet u het mee doen. Maar wel: we hebben zus en zo overwogen, maar alles afgewogen zijn we hierop uitgekomen.

Verder hadden maatregelen minder complex gemogen. OMT-voorzitter Jaap van Dissel sprak van een "spaghettibrij aan maatregelen" die door alle uitzonderingen nauwelijks nog te begrijpen was voor mensen.

Veel aandacht van de commissie, bestaande uit Kamerleden, ging uit naar de werking van de Tweede Kamer in coronatijd. Hadden ze daar wel genoeg in de melk te brokkelen?

Ja, zei oud-voorzitter Khadija Arib in haar verhoor. Maar het had beter gekund, zei oud-SGP-leider Kees van der Staaij. "Het is vaak een reflex in een crisisperiode dat de Tweede Kamer de regering veel ruimte geeft."

Kamerleden hadden te weinig tijd om zich voor te bereiden op coronadebatten, werd gezegd. Terwijl kabinetsleden en ambtenaren op hun beurt weleens tureluurs werden van de vele vragen. Voortaan betere 'werkafspraken' om de positie van de Kamer helder te krijgen, suggereerden betrokkenen.

Vrij zuinig

Een andere rode draad door de verhoren was de pandemische paraatheid. Na de pandemie werd er 300 miljoen euro voor uitgetrokken. Dat ging even terug naar nul en staat nu op jaarlijks 177 miljoen. De laatste getuige Anja Schreijer (oud-GGD) sprak daarom vandaag van "halfhoge dijken". Viroloog Marion Koopmans, hield het op de eerste verhoordag op "vrij zuinig, dat zou je liever anders zien".

En ook op dit gebied komt de commissie ongetwijfeld met een aanbeveling. Het eindverslag moet begin volgend jaar af zijn. De komend maanden hebben de vijf Kamerleden de taak om van alle meningen die voorbij zijn gekomen een logisch verhaal te maken.

Lees hier verslagen van de verhoorweken terug:

Verborgen artikelen